## Dlaczego są kluczowe i jak wspierają uczniów – perspektywa trenera

Niniejszy artykuł przedstawia praktyczne zastosowanie rutyn myślenia w edukacji polonistycznej. Jest skierowany do nauczycieli poszukujących skutecznych narzędzi rozwijających kompetencje interpretacyjne i analityczne uczniów.

Choć sam nie jestem polonistą, od lat pracuję z nauczycielami różnych przedmiotów nad strategiami kształcenia rozwijającymi kompetencje przyszłości. Szczególnie bliskie jest mi wdrażanie rutyn Visible Thinking w codziennej pracy dydaktycznej – od lekcji informatyki i zajęć wychowawczych, po pracę trenera Odysei Umysłu oraz edukację opartą na myśleniu.

## Rutyny myślenia jako uniwersalne narzędzie

Rutyny myślenia to narzędzia, które pomagają uporządkować proces myślenia, uczynić go widocznym i świadomym. W języku polskim stanowią fundament dobrej interpretacji i argumentacji.

Współpraca z polonistkami z Łodzi wyraźnie pokazała, że te narzędzia świetnie sprawdzają się podczas analizy postaci, lektur i różnych tekstów kultury. Dobrym przykładem jest lekcja poświęcona Jackowi Soplicy – która powstała jako rezultat tej współpracy i opiera się na realnych doświadczeniach oraz potrzebach zgłaszanych przez nauczycielki.

## Czym są rutyny Visible Thinking w praktyce?

Rutyny to krótkie, powtarzalne struktury, które porządkują sposób myślenia. Definiuję je następująco:

Rutyna myślenia daje uczniowi sposób na myślenie, a nauczycielowi – sposób na zobaczenie tego myślenia.

To nie są metody aktywizujące, choć często bywają tak postrzegane. To przede wszystkim narzędzia mentalne, które pomagają uczniowi:

• świadomie obserwować własny proces rozumowania,
• oddzielać fakty od opinii,
• formułować tezy,
• zadawać wartościowe pytania,
• budować głęboką interpretację.

Kiedy prowadzę warsztaty, regularnie spotykam się z trzema powtarzającymi się reakcjami nauczycieli.

1. Zaciekawienie – pojawia się, gdy uczestnicy odkrywają, że rutyny są zaskakująco proste, a jednocześnie wyjątkowo skuteczne. Wiele osób mówi wtedy: „to jest proste i działa”. Jest w tym autentyczne odkrycie, że narzędzie nie musi być skomplikowane, by realnie zmieniało sposób pracy ucznia.

1. Chęć natychmiastowego wykorzystania – część nauczycieli reaguje entuzjastycznie: „spróbuję jutro”. Widzą w rutynach konkret, który można wdrożyć od razu, bez długich przygotowań, i który od pierwszej lekcji porządkuje myślenie i rozmowę o tekście.

1. Przekonanie, że „to przecież już robię” – to reakcja najczęstsza, ale też najbardziej złudna. W praktyce zwykle okazuje się, że nauczyciel korzysta z pojedynczych elementów – np. zadaje pytania, prosi o skojarzenia, poleca coś zanotować – ale nie stosuje pełnej, konsekwentnej struktury. A dopiero rutyna używana jako spójna strategia prowadzi ucznia krok po kroku przez proces myślenia i odsłania to, co dla nauczyciela najcenniejsze: sposób dochodzenia do rozumienia, a nie tylko efekt końcowy.
   

Takie trzy reakcje świetnie pokazują, jak duży potencjał kryje się w rutynach myślenia oraz jak bardzo wpisują się one w realne potrzeby nauczycieli.

Najczęstszy błąd?  Traktowanie rutyn jako metod aktywizujących zamiast narzędzi do rozwijania myślenia. Efekt: brak pogłębienia, brak argumentacji, brak struktury co prowadzi wprost do rozczarowania.

Rutyna działa dopiero wtedy, gdy uczeń naprawdę myśli – powoli, krok po kroku, w uporządkowany sposób. Naszym zadaniem jako osób organizujących proces edukacyjny jest pomoc w ukształtowaniu tej kompetencji u uczniów.

## Dlaczego rutyny są tak ważne w edukacji polonistycznej?

Polonista nie uczy faktów – uczy myślenia. Interpretacja, analiza, argumentacja, zrozumienie motywacji, praca z emocjami bohaterów – wszystko to wymaga pracy mentalnej, a nie tylko „wiedzy”.

Rutyny w tym procesie:

– porządkują chaos interpretacyjny,

– obniżają lęk przed trudnym tekstem,

– budują kulturę zadawania pytań,

– demokratyzują dyskusję (każdy głos ma strukturę), pokazują nauczycielowi tok rozumowania ucznia.

Poniższe rutyny szczególnie dobrze odpowiadają na realne potrzeby nauczycieli – zwłaszcza na wyzwania takie jak bierność uczniów, nastawienie na „przyjmowanie wiedzy” czy bezrefleksyjne powtarzanie utartych formuł.

W trakcie warsztatów z nauczycielami wyselekcjonowaliśmy 4, które proponuję teraz do stosowania w podczas zajęć.

See – Think – Wonder: trzy kroki do głębszego myślenia

Czym jest ta rutyna?

To prosta, a zarazem niezwykle skuteczna strategia, która uczy uczniów, jak patrzeć uważnie, myśleć krytycznie i pytać z ciekawością. W trzech kolejnych krokach – Widzę, Myślę, Zastanawiam się – uczniowie uczą się rozróżniać fakty od interpretacji oraz formułować pytania, które prowadzą do dalszego odkrywania.

Krok po kroku

1. SEE (Widzę) – Co naprawdę widzisz?

Uczniowie zatrzymują się i opisują, co dostrzegają: kształty, kolory, gesty, dane, słowa. Bez domysłów, bez ocen. Czyste fakty. To ćwiczenie w czystej obserwacji – uczy precyzji i dystansu do własnych sądów.

2. THINK  (Myślę) – Co o tym myślisz?

Dopiero teraz następuje interpretacja. Uczniowie mówią, co im się nasuwa, ale – co kluczowe – muszą uzasadnić, skąd ten wniosek. „Dlaczego tak sądzisz?”, „Co cię do tego prowadzi?” – te pytania uczą myślenia opartego na dowodach.

3. WONDER (Zastanawiam się) – Co chciałbyś wiedzieć więcej?

Na koniec – pytania. Nieoczywiste, czasem trudne, często prowokujące. Powstają z potrzeby zrozumienia: dlaczego coś tak wygląda, co było wcześniej, co może się wydarzyć? To punkt wyjścia do dalszego eksplorowania tematu.

Po co to robić? Bo działa. Rutyna Widzę – Myślę Zastanawiam się:

• prowadzi uczniów od obserwacji do interpretacji, a następnie do formułowania pytań badawczych. W praktyce oznacza to odejście od intuicyjnych ocen na rzecz argumentowania opartego na dowodach oraz stopniowe budowanie kultury pytania na lekcji. Nie tylko odpowiadania.
• sprawdza się w każdym przedmiocie: od analizy wiersza po badanie wykresu,
• otwiera lekcję – lub zamyka ją – z głębszym zrozumieniem.

Jak prowadzić?

•  Daj czas na ciszę – uczniowie potrzebują chwili, by naprawdę zobaczyć.

•  Różnicuj: „To opis, czy interpretacja?” – ucz świadomego rozróżniania.

•  Pisz wspólnie – notuj obserwacje, myśli i pytania na tablicy lub w aplikacji. Powstaje mapa myśli, do której będziecie wracać.

•  Nie oceniaj pytań – im więcej, tym lepiej. Nawet te „dziwne” mogą prowadzić do ważnych odkryć.

Widzę– Myślę – Zastanawiam się to nie tylko rutyna. To sposób patrzenia – na obraz, tekst, świat – i na własne myślenie. A to ostatnie jest w tym bardzo istotne.

Claim – Support – Question

(TEZA – ARGUMENT – PYTANIA)

Myśl jak detektyw: staw tezę, znajdź dowód, zadaj pytanie

Czym jest ta rutyna?

To trzystopniowy trening krytycznego myślenia. Uczeń nie „ma po prostu racji” – konstruuje rację: formułuje twierdzenie, dołącza do niego konkretny dowód, a na końcu sam podważa lub pogłębia swoją wersję pytaniem. Prosta struktura:

Co uważam? → Na czym to bazuje? → Co jeszcze mnie nie przekonuje?

Jakiego myślenia uczy?

•  Argumentowania – twierdzenie musi być jasne, a nie „coś tam czuję”.

•  Pracy z dowodem – cytat, dana, fragment eksperymentu, element obrazu.

•  Refleksyjności – każda teza może mieć dziury; pytanie je odsłania.

•  Otwartości – myślenie to proces, nie wyścig do pierwszej „dobrej” odpowiedzi.

Kiedy ją wykorzystać? Wszędzie tam, gdzie trzeba uzasadnić swoją opinię:

•  interpretacja wiersza,

•  analiza wykresu w przyrodzie,

•  ocena postawy bohatera,

•  dyskusja nad fotografią prasową,

•  weryfikacja hipotezy po eksperymencie.

By jeszcze bardziej przybliżyć tę procedurę przedstawiam scenariusz 3-minutowej mikro-analizy

1. Postaw tezę (TEZA)

„Uważam, że…” – to Twoja interpretacja, nie powtórzenie faktu.

Przykład: „Autor reportażu przedstawia wieś jako miejsce ucieczki, nie uciech.”

2.  ARGUMENT– podłącz dowód

„Bo w tekście…” – konkret: cytat, kolor, dana, gest aktora.

Przykład: „W pierwszej scenie bohaterka pakuje walizkę ‘z oddechem ulgi’, a nie smutku.”

3.  PYTANIE– dostrzeż lukę

„Co mnie tu dręczy?” – pytanie, które nie odrzuca tezy, tylko ją otwiera.

Przykład: „Dlaczego ucieczka wydaje jej się jedynym rozwiązaniem? Czy miasto daje większą wolność?”

TERAZ ŁAPIESZ O CO CHODZI? ŚWIETNIE.

Triki, które stosuję, by podkręcić efektywność:

• modeluj głośno: pisz TEZA – DOWÓD – PYTANIE na tablicy w czasie rzeczywistym,
• zamień „tak/nie” na „bo” – każda opinia musi mieć przyczepkę dowodową,
• drukuj małe karty TEZA – ARGUMENT – PYTANIE – uczniowie wypełniają je w 2 minuty, potem wymieniają w parach,
• kończ lekcję powrotem do pytań – które udało się zamknąć, a które żyją dalej?

Dlaczego warto?

Bo kończy erę „milczących zgód” i uczy budować wypowiedź jak mały esej: teza → dowód → auto-korekta. W efekcie uczniowie tworzą bardziej spójne wypowiedzi pisemne, a dyskusje klasowe zyskują charakter pogłębionej analizy zamiast wymiany powierzchownych opinii.

Step Inside (Wejdź w buty)
– Wejdź w rolę, zobacz więcej

Rutyna przełączania perspektywy. Po co wchodzić w cudze buty?

Bo każdy obraz, zjawisko czy liczba wygląda inaczej, gdy spojrzysz jej „w oczy”. Wejdź w buty – uczy uczniów przełączać perspektywę: od bohatera powieści po ułamek, od wiatru po pomnik. Efekt? Rozbudzona wyobraźnia, łagodniejsze schematy myślowe i empatia poznawcza – czyli umiejętność myślenia z kimś, a nie o kimś.

Kiedy sięgać po rutynę?

•  Na wejściu do tematu – by „poruszyć” wyobraźnię i wykryć ukryte wątki.

•  W trakcie – gdy analiza zaczyna się sprowadzać do suchych faktów.

•  Na koniec – by sprawdzić, czy udało się zrozumieć wielogłos problemu.

Sprawdza się wszędzie, gdzie istnieje więcej niż jeden punkt widzenia:

język polski, historia, plastyka, matematyka, biologia, informatyka, godzina wychowawcza.

3 minuty w środku – jak to zrobić?

1.  Wybierz rolę

Postać, obiekt, zjawisko, proces – cokolwiek, co może mieć głos.

Przykłady:

•  „Jestem Żydem ukrywającym się w getcie” (historia)

•  „Jestem cyfrą 0 w układzie dziesiętnym” (matematyka)

•  „Jestem algorytmem sortującym” (informatyka)

2.  Odpowiedz trzymająca się roli, żyjąca w tej roli

•  Co postrzegam? – „Widzę szare mury, słyszę cichy szloch…”

•  Co wiem/wierzę? – „Wiem, że za murami świat istnieje dalej…”

•  Co mnie obchodzi? – „Boję się, że moje imię zostanie wymazane…”

3.  Niech uczniowie dadzą temu życie:

Monolog, dialog, 30-sekundowy filmik, mem, scenka Tik-Tok – forma dowolna, byle w pierwszej osobie.

Moje podpowiedzi by rutyna była bardziej efektywna:

•  Tablica perspektyw – najpierw burza ról, potem wybór.

•  Reguła pierwszej osoby – zakaz „on/ona/ono”; tylko ja.

•  Pytanie zwrotne – „Co cię zaskoczyło w swojej roli?” – 30 sekund na koniec.

Dlaczego działa?

Wejdź w buty: przebija powłokę suchych faktów. Uczeń przestaje opisywać bohatera, zaczyna być bohaterem; przestaje definiować ułamek, odczuwa jego „osamotnienie” na osi liczbowej. Efekt:

•  głębsza interpretacja,

•  więcej pytań, mniej schematów,

•  lekcja, której nie da się zapomnieć, bo było się w środku.

CSI (KSO)– Color | Symbol | Image  (Kolor | Symbol | Obraz)

Złap sedno bez słów

Po co ta rutyna? By skrócić drogę od głowy do serca tekstu. Uczniowie nie powtarzają treści – kondensują ją w trzy metafory: kolor, symbol, obraz. To myślenie niewerbalne: selekcja, synteza, interpretacja – wszystko w jednym zgrabnym zestawie.

Co ćwiczy?

 • Selekcję – wybierasz, co naprawdę ważne.

 • Myślenie metaforyczne – kolor = emocja, symbol = idea, obraz = narracja.

 • Uzasadnianie – każdy wybór musi mieć „bo” z tekstu.

 • Komunikację – prezentujesz swoją wersję w 30 sekund.

Kiedy sięgać?

 • Po lekturze – zamiast suchych streszczeń.

 • Po filmie, wystawie, wycieczce – by zamknąć doświadczenie w klatce i dokładnie mu się przyjrzeć.

 • Na koniec lekcji – 5-minutowa „metaforyczna wyprawa” jako Bilet Wyjścia (Ken Robinson)

Zastosowanie rutyny nie wymaga rozbudowanego bloku czasowego – w praktyce można ją przeprowadzić w kilku minutach.

1.Kolor – kolor sedna

Wybierasz jeden kolor, który w jednym oddechu oddaje nastrój, ton lub przesłanie.

Przykład: ciemna zieleń – „bo tekst jest wilgotny, leśny, pełen ukrytych dróg”.

2. SYMBOL – znak w 3 sekundy

Rysujesz prosty znak (strzałka, okrąg, fala), który w jednej kresce ujmuje kluczową ideę.

Przykład: przerwana linia – „bo droga bohatera jest ciągle przerywana”.

3. OBRAZ – obraz w głowie

Tworzysz metaforyczną scenę lub znajdujesz zdjęcie, które rozwija symbol w pełną opowieść.

Przykład: zdjęcie pustego dworca o świcie – „bo cała narracja czeka na odjazd, który nie nadjeżdża”.

Micro-wskazówki

 • Post-it triada – jeden arkusz dzielony na 3 pola: kolor / symbol / obraz.

 • 30-sekundowe pitch – uczniowie pokazują i mówią: „Wybrałem czerwień, bo…” – koniec.

 • Galeria KSO– przyklej kartki na ścianie; spacer i głosowanie na najtrafniejszą metaforę.

 • Wersja cyfrowa np na tablecie:– kolor = tło slajdu, symbol = ikonka, obraz = wyszukane zdjęcie (Unsplash, Pixabay).

Dlaczego działa?

KSO zatrzymuje pęd powtórek i wymusza głębię: nie możesz zaznaczyć wszystkiego – musisz wybrać esencję. A potem uzasadnić wybór, czyli wrócić do tekstu po dowód metafory. Efekt? Lekcja kończy się nie streszczeniem, tylko obrazem, który w głowie zostaje na dłużej.

I jeszcze tylko na koniec dla przypomnienia czym jest POST-IT TRiADA
Post-it Trio

Trzy kartki, trzy myśli, zero nudy

Czym jest? To mikro-rutyna, która nie wywodzi się bezpośrednio z Project Zero Harvard, ale idealnie wpisuje się w tę strategię działania. To procedura na szybkie „rozpakowanie głowy” po lekcji, tekście czy filmie. Uczeń bierze trzy post-ity, na każdym jedno zdanie w określonym polu. Gotowe. Zero długich wypracowań – maksimum refleksji w 3 minuty.

Ponizej przedstawiam 2 wersje proponowanych karteczek:

Wersja A – klasyk Wersja B – prościej

1. Co zapamiętałem / najważniejsza myśl
2. Co było trudne / wątpliwe
3. Co chcę sprawdzić / pytanie
   

Wersja B:

1. Wiem:
2. Myślę:
3. Chcę się dowiedzieć:

Jak to zrobić? (4 minuty total)

1.  Rozdaj 3 kartki – każda inny kolor = łatwiej segregować.

2.  Czas ciszy 2 min – piszą konkretnie, bez „no generalnie”.

3.  Mini-galeria 1 min – przyklejają na tablicę / książkę A3.

4.  Skanujesz wzrokiem – od razu wiesz, co „weszło”, co „utknęło”, co „żyje dalej”.

Kiedy użyć?

•  Exit ticket – ostatnie 3 min lekcji. 

•  Starter – sprawdzasz, co zostało po weekendzie.

•  Mostek – zestawiasz „Wiem” z „Chcę się dowiedzieć” → plan kolejnej lekcji.

•  Ciche głosy – angażuje tych, którzy nie lubią mówić na forum.

Moje porady do zastosowania:

• 1 kartka wielkości 7,5 × 7,5 cm – zmieści się tylko jedno zdanie, więc uczniowie muszą wybrać esencję,
• foto‑podsumowanie – zrób zdjęcie tablicy; wrócisz do niego na początku następnej godziny,
• losowe czytanie – weź trzy kartki „na ślepo” – natychmiastowy starter dyskusji,
• wersja cyfrowa dla użytkowników tabletów – Padlet lub Jamboard z trzema kolumnami; drag & drop w 30 sekund.

Dlaczego działa?

•  Selekcja – nie da się napisać wszystkiego, więc myślą, co naprawdę ważne.

•  Pytanie – ostatnia kartka kończy lekcję niedokończeniem, czyli otwiera drogę do dalszego eksplorowania.

•  Szybka diagnoza – w 3 minuty widzisz całe spektrum zrozumienia klasy.

Dobra praktyka: analiza dynamicznej przemiany Jacka Soplicy

Pomysł na scenariusz zajęć został zainspirowany wiedzą zdobytą podczas współpracy z polonistkami oraz rzeczywistym wyzwaniem lekcyjnym: „Klasa milczy, nie pracuje na lekcji”.

Poniżej przedstawiam konkretny przykład zastosowania rutyn w praktyce.

Scenariusz zajęć: Jacek Soplica – bohater dynamiczny

Lekcja z rutynami myślenia (Visible Thinking) – klasa 8)

Cele lekcji

– Uczeń wyjaśnia różnicę między bohaterem statycznym a dynamicznym.

– Uczeń analizuje przemianę Jacka Soplicy i potrafi ją udowodnić cytatami z tekstu.

– Uczeń wykorzystuje rutyny myślenia do pracy z tekstem literackim.

– Uczeń formułuje wnioski, argumenty i pytania pogłębiające interpretację.

Materiały

– Adam Mickiewicz, *Pan Tadeusz* – fragmenty księgi I, X, XI

– karty pracy z rutynami

– karteczki/zeszyt/platforma Teams

Proponowany przebieg lekcji

Wprowadzenie (5 min)

Pytanie otwierające: Czy Jacek Soplica to bohater godny zaufania? Dlaczego?

Uczniowie zapisują krótką odpowiedź – wrócimy do niej na końcu lekcji.

Rutyna 1 – WIDZĘ – MYŚLĘ – ZASTANAWIAM SIĘ (10 min)

Cel:Pierwsza analiza postaci bez wartościowania.

Widzę– fakty z tekstu  

Uczniowie wypisują 3–5 faktów o Jacku Soplicy z początkowych ksiąg.

Myślę – interpretacje  

Uczniowie dopisują: Co to mówi o jego charakterze?

ZASTANAWIAM SIĘ – pytania  

Uczniowie formułują pytania badawcze dotyczące postaci.

Rutyna 2 – WEJDŹ W BUTY (8 min)

Cel: Zrozumienie motywacji Jacka w momencie przełomu.

Uczniowie „wchodzą” w postać Jacka z momentu po zabiciu Stolnika i odpowiadają na pytania:

– Co widzę w świecie wokół mnie?

– Co czuję?

– Co jest dla mnie najważniejsze i dlaczego?

Rutyna 3 – KSO: Kolor, Symbol, Obraz (7 min)

Cel: Wizualne uchwycenie przemiany bohatera.

Każdy uczeń wybiera:

– KOLOR – reprezentujący Jacka przed i po przemianie (np. czerwień → szary),

– SYMBOL- tej przemiany (np. rozbite serce → krzyż),

– OBRAZ- metaforyczny (np. stromy most, przepaść).

Rutyna 4 – TEZA-ARGUMENT-PYTANIA (10 min)

Cel: Zbudowanie argumentu o bohaterze dynamicznym.

TEZA: „Jacek Soplica jest przykładem bohatera dynamicznego.”

ARGUMENTY: 3 dowody z tekstu potwierdzające tezę

PYTANIA: Pytanie pogłębiające temat, np. „Czy przemiana Jacka była możliwa bez tragedii?”

Synteza (5 min)

Powrót do pytania z początku lekcji: „Czy Jacek Soplica to bohater godny zaufania?”

Uczniowie porównują swoje wcześniejsze odpowiedzi z obecnymi wnioskami.

Praca rozszerzająca (praca domowa)

Krótka wypowiedź pisemna (80–120 słów):

„Wyjaśnij, w jaki sposób Jacek Soplica jest bohaterem dynamicznym. Odwołaj się do jednego przykładu jego wewnętrznej przemiany (moralnej, psychologicznej) oraz jednego przykładu przemiany zewnętrznej (rola społeczna, wygląd, status).”

Podsumowanie:  Rutyny myślenia – od sztuczki do narzędzia

1. Co się wydarzyło na lekcji?

•  Uczniowie weszli w skórę Jacka Soplicy (Wejdź w buty), postawili tezę i ją udowodnili (TEZA-ARGUMENT-PYTANIE), zamknęli sedno przemiany w kolorze, symbolu i obrazie (KOLOR, SYMBOL,OBRAZ).

•  Efekt natychmiastowy: bohater przestał być „typowym bohaterem romantycznym”, a stał się żywą, sporną postacią.

2. Co zyskali uczniowie?

Umiejętności trwałe i przekazywalne:

•  wyszukują i interpretują dowody,

•  formułują własne tezy i pytania badawcze,

•  myślą głośno – nauczyciel widzi proces, nie tylko wynik.

3. Co zyskał nauczyciel?

•  Okno na myślenie ucznia – widzi, co „weszło”, co „utknęło”, co „żyje dalej”.

•  Gotowy materiał do następnych lekcji (tezy, cytaty, CSI, pytania).

•  Mniej pracy domowej – rozprawka rodzi się w czasie pracy rutyn.

4. Jak wdrażać, żeby odnieść sukces i czuć satysfakcję?

Doświadczenie pracy z nauczycielami pokazuje, że skuteczniejsze jest konsekwentne stosowanie niewielkiej liczby rutyn w różnych kontekstach tekstowych, uzupełnione krótką refleksją po ich użyciu.

Rutyny Visible Thinking nie upiększają lekcji – przenoszą ciężar myślenia na ucznia, a nauczycielowi dają okno na proces, nie tylko ocenę wyniku. W praktyce szkolnej rutyny te prowadzą do trwałej zmiany sposobu pracy uczniów z tekstem, a nie jedynie do doraźnego uatrakcyjnienia zajęć

Literatura i źródła

-Ritchhart, R., Church, M., Morrison, K. (2011). *Making Thinking Visible: How to Promote Engagement, Understanding, and Independence for All Learners*. San Francisco: Jossey-Bass.
-Harvard Project Zero: [www.pz.harvard.edu](http://www.pz.harvard.edu)
-Ken Robinson – Kreatywne szkoły. Oddolna rewolucja, która zmienia edukację.